آبْگَرْم، چشمهاي كه گرماي آب آن بالاتر از اندازههاي متعارف، و نوعاً داراي برخي نمكها و موادّ معدني است و گاه اثر درماني نيز دارد. اين نوع آبها از اعماق زمين سرچشمه ميگيرد و معمولاً از شكافهاي سطح زمين با فشار بيرون ميتراود. از لحاظ منشأ، دو نوع آبگرم تشخيص داده شده است:
1. آبگرمهاي سطحي: كه از روي زمين سرچشمه گرفته و نخست حرارت طبيعي دارند، اما پس از فرو رفتن در زمين و گذشتن از لايههاي گوناگون آن و گرفتن گرماي آنها و حلّ برخي موادّ كاني اين لايهها در خود، از راههاي ديگري به سطح زمين باز ميگردند.
2. آبگرمهاي عمقي: كه غالباً از بخار خميرة سنگهاي سوزان درون پوستة زمين ناشي ميشود. عمق آبگرمهاي نوع اول به3000 متر، و نوع دوم داه به 20000 متر ميرسد. گرماي اين آبها وابسته به عمق و سرعت بالاآمدن آنها و گاه دماي آنها به 100 درجة سانتيگراد ميرسد.
چشمههاي آبگرم در سراسر ايران و به ويژه در دامنة كوههاي البرز و زاگرس پراكندهاند و بسياري از آباديها به علت داشتن اينگونه چشمهها، شهرت و اهميت يافته و آبگرم نام گرفتهاند. برخي از اين آبها به علت در بر داشتن پارهاي مواد شيميايي، داراي رنگ، بو يا مزة خاصي ميشوند. برخي تركيبات گوگرد (سولفور و سولفات) به آب رنگ شيري يا آبي ميدهند، و آبي كه ئيدروژن سولفوره داشته باشد، بوي تخممرغ فاسد دارد. آبگرمهاي داراي تركيبات آهن، رنگ سرخ يا اُخرايي و مزة گس دارند. نمكهاي ديگر، مانند كلرور سديم (نمك طعام) و يدور سديم، آب را شور يا تلخ ميسازند.
آب چشمههاي آبگرم بيشتر در گودالها يا حوضها و حوضچههاي طبيعي انباشته ميشود. گرداگرد اين گودالها يا حوضها را سنگچين ميكنند يا با ديوارهاي سنگي يا آجري محصور ميسازند و روي برخي حوضچهها، اطاقكي سرپوشيده بنا ميكنند. حوض مراد، در وَرتون اصفهان، نمونهاي از آبگرمهاي سرپوشيده است (جنيدي و ديگران، آبگرم ورتون اصفهان، 270) كه در دوران صفويه ساخته شده است. گاه يك يا جند استخر در كنار چشمة آبگرم يا بر روي آن ساخته ميشود، مثلاً در كنار چشمة «عزير گرماب» سادات مله، واقع در نزديكي رامسر.
آبگرم در گويشهاي ايراني: آبگرم را در گويشهاي فارسي «گرم او »، «گرماب»، «آب گرمَك»، «آبگرمه»، در كردي «گرمو »، يا «گراو » (واژه «گَرو »؛ و در گويش اراكي» گَرّو »؛ در آذربايجاني «ايسّيسو» (ايسّي به معني گرم و سو به معني آب) مينامند. آبگرمهاي حاوي تركيبات گوگرد «آب گوگردي»، «آب كبريتي» يا «گَنَدو»، «گنداب»، «آب گندو»، «گنده چشمه»، «گِنَو»، (از «گِن» صورت ديگر «گَند» و «اَو» به معني آب) ناميده شده است. (نك : فرهنگ جغرافيايي ايران، 6، 8، ذيل آب گندو، گنده چشمه؛ شيندلر، 166، 186؛ سديدالسلطنه، 18). آبگرمهاي نمكدار را در فارسي آب زاغي، چشمه زاغي (پولاك، 418، 419) «آب شور»، «شوراب» و در آذربايجاني «زي سُو» مانند آبگرمي به همين نام در يك فرسنگي كليسا كَندي در غرب ماكو، و «شور سو» مانند چشمهاي معدني به همين نام در دهكدة ورجوي در جنوب مراغه (جنيدي، چشمههاي معدني ايران، 279، 365). «زاغ» و «زي»، شكلهاي فارسي «زاج» است و آن سولفات مضاعف آلومينيم با يك فلز ديگر است.
برخي آبهاي معدني را بر پاية رنگ آنها نامگذاري كردهاند، مانند «سيهچشمه» در چالدران، «آب سياه» در رامسر (جنيدي، چشمههاي معدني ايران، 213، 368)، «ساري سو» (= آب زرد) و «قره سو» (= آب سياه) در محلات (مهندس، 310).
نامگذاري برخي ديگر از اين چشمهها، با توجه به خاصيت درماني آنها صورت يافته است، مانند «درمان آب» در جنوب غربي اروميه، دو چشمه به نام «آب اندرمان» در دهكدهاي به همين نام در باختر شهر ري (مصطفوي، 165)، «آب شفا» يا «چشمه شفا» و «چشمه حكيم» در نزديكي دهكدة آبگرم محلات.
برخي ديگر از اين چشمهها بر پاية اشتهار يا اختصاص به درمان يك بيماري مشخص نامگذاري شدهاند، از جمله چشمههاي «آب كچلي»، «آب مفاصل» در محلات، چشمة «حوض كچلي» در ورتون اصفهان، چشمة آب قولنج در كوهستان شمال غربي سمنان، چشمه «گرو» (= گراب)، آب گرمي در كوي شتربان تبريز، (ذكاء، 111)، چشمه «قوتور سويي» (قوتور = جرب) در كوهپاية گوگور دلي داغ سبلان در جنوب شرقي خِياو يا مشكينشهر (ساعدي، 23) و «آب زردابا» در نزديكي اردبيل كه آن را براي درمان زردي (= يرقان) سودمند ميشمارند.
خواص درماني آبگرمها: شناخت خواص درماني آبهاي گرم و معدني و بهرهگيري از آنها پيشينهاي بسيار كهن دارد، به طوري كه زمان آغاز اين امر به درستي روشن نيست. چنين مينمايد كه ساكنان مناطق پيرامون چشمههاي آبگرم در نتيجة آزمونهاي مكرر به خواص اين آبها پي بردهاند، اما ظاهراً نخستين پزشكي كه دربارة فوايد و خواص برخي آبهاي معدني رساله نوشته و استفاده از آنها را براي درمان بيماريها تجويز كرده، انتيلوس طبيب يوناني سدة 2 م بوده است .
در نوشتههاي جغرافيايي و تاريخي قديم به برخي چشمههاي مشهور آبگرم در سرزمينهاي اسلامي و خواص درماني آنها اشاره شده است. ابن فقيه از برخي آبگرمهاي همدان مانند اروند، لوندان، دارفين، دارنبهان، آبآست، عبدالله آباد، آب بزين و آب سامير نام ميبرد و از اثر درماني آنها بر روي نقرس و بادهاي مزمن سخن ميگويد (ص 223). ابودلف (سدة 4ق/10م) از چشمة آب گرم زراوند نام برده و آن را التيام بخش دملها و زخمهاي بدن و شكستگي استخوان خوانده است. از اين آبگرم شورهاي به دست ميآمده كه نوعي تَنكار طبيعي بوده و در ذوب و پيوند طلا و نقره و مس و برنج به كار ميآمده است (ص 49). زكرياي قزويني (آثار البلاد، 391) آب اين چشمه را درمانبخش جذام و حمدالله مستوفي (ص 284) آن را التيامبخش دمل و قرحه خوانده است. در تاريخ قم (ص 67) از يك چشمة آبگرم كهن در جايگاهي به نام سَلموَر در روستاي خورهاباد فراهان سخن رفته كه آب آن برطرف كنندة برخي بيماريهاي پوستي بوده است. مقدسي از دو چشمه آبگرم مشهور، يكي به نام «حَمّه» در طبرية شام و ديگري به نام «يونس» در نزديكي «تلّ توبه» در «نينوا»ي قديم ياد ميكند. آب چشمة حَمّه براي درمان بيماريهاي جرب، دمل و برخي دردها، و آب چشمة يونس براي درمان پيسي سودمند شمرده ميشده است (ص 146، 185). طوسي در عجائب المخلوقات از چند چشمة آبگرم به نامهاي «عين المقدسه» در اسكندريه، «عين المَرضي» در جنوب غزنين و «عين الحمّه» بين خرقان و قزوين و اثر آنها در درمان پيسي و جذام و اورام سخن ميگويد (ص 107، 111). همچنين در 3 فرسنگي جنوب شرقي دامغان چشمههايي به نام گرماب وجود داشته و درمانبخش جرب و قولنج شمرده ميشده است (مستوفي، 278). همين منبع از چشمة آبگرمي در فراوز (= ظاهراً فراوه، از آباديهاي خراسان قديم) خبر ميدهد كه شستؤشو در آن، تبنو را درمان ميكرده است .
گل و لاي اين گونه چشمههاي آبگرم و معدني نيز براي درمان برخي بيماريها، مانند درد مفاصل، عرق النّسا (سياتيك)، نقرس، كوفتگي ماهيچهها يا بيماريهاي پوستي به كار ميرود. چشمة «آب اندرمان» در باختر شهر ري و چشمة «شورابيل» در نزديكي اردبيل از اين قبيلاند. پولاك از چشمة آبگرم بزرگي دربند پي (در شهرستان بابل) با رنگ سبز مايل به زرد و خاصيت چسبندگي و بوي تند گوگرد و خواص درماني براي زخمهاي جرب و گري و درد مفاصل ياد ميكند. در دوراني كه وي گزارش خود را نوشته (عصر قاجار) اين چشمه مهمترين مركز درماني مازندران بوده است .
تقدس چشمههاي آبگرم: چشمهها از كهنترين روزگاران مورد تقديس مردمان بوده و گاه نيز وسيلة تقرب به خداوند (يا خدايان) شمرده ميشدهاند. در فرهنگ ايران باستان نگهباني آب رودها و چشمهها و افزايش آب آنها برعهدة ناهيد (الهة آب) بوده است. حفظ احترام آب و به ويژه پاكيزه نگاهداشتن چشمهها وظيفهاي وجداني به شمار ميرفت و آلوده ساختن آب و افكندن چيزهاي پلشت در چشمهها گناه بود.
در فرهنگ اسلامي نيز آب عمدهترين پاك كننده و مورد احترام است (نك : آب). برخي چشمههاي آبگرم به علت خواص درماني، حرمت و تقدس بيشتري يافتهاند. در نزديكي شهر باستاني غداره (روستاي ام قيس كنوني) در درة يَرموك چشمههاي آبگرمي كه در زبان محلي غَدِر حَمه خوانده ميشود، وجود دارد و در كنار آنها آثار گرمابههاي بزرگ قديمي هنوز ديده ميشود. مردمان پيرامون اين منطقه براي آبتني به سوي اين چشمهها روي ميآورده و آنها را مقدس ميداشتهاند (جودائيكا، ذيل Hammat Gader, Gadar). سريانيها چشمههاي آبگرم را مقدس ميشمرده و براي پاككردن تن و روان خود از آلودگيها و گناه، خود را در اين آبها ميشستهاند. اما اِفرائيم سيروس قديس سرياني نويس سدة چهارم ميلادي (بستاني، ذيل افرائيم سرياني) تقدس اينگونه چشمهها و رسم تنشويي به نيت تبرك در آنها را آييني شركآميز دانسته است (اسميت.
بسياري از چشمههاي آبگرم در سرزمينهاي اقوام سامي و نيز در برخي مناطق ايران، به سليمان (ع) نسبت داده شده است. از اين جمله گرمابههاي سليمان در زمينهاي موآب است كه در حقيقت چشمههاي آبگرم گوگردي بودهاند (قاموس كتاب مقدس، ذيل سليمان: بركههاي سليمان و بركههاي مقدس). چشمة جوشان طالقان و گرمابهاي كه بر سر آبگرم استخر فارس ساخته شده بود، حمام سليمان ناميده ميشد (طوسي، 107). چشمة آبگرم شمال غربي تكاب در كنار درياچة «تخت سليمان»، چشمة «زندان سليمان» و يكي از چشمههاي دهكدة آبگرم محلات، «چشمة سليماني» ناميده ميشود .
برخي از چشمههاي آبگرم در ايران به نام امامان و ديگر مقدسين، به ويژه به نام علي بن ابي طالب(ع) و علي بن موسي الرضا(ع) شهرت يافتهاند. اينگونه چشمهها كرامتي از اين بزرگان و به همين علت متبرك و شفابخش شمرده ميشوند. چشمة «آب علي» در درةآه در 10 فرسنگي شمال شرق تهران، «چشمه علي» در نزديكي روستاي آستانة مشهد، «حوض امام رضا» در ورتون اصفهان از اين جملهاند. همچنين در نزديكي فريمان مشهد، چشمة آبگرم مشهوري به نام «شاهان گرماب» وجود دارد كه از كرامات اميرالمؤمنين علي بن ابي طالب(ع) به شمار آمده است.
ساختن معبد و زيارتگاه در كنار چشمهها از دورانهاي بسيار كهن در ايران معمول بوده است. در اين روزگار نيز زيارتگاههايي در پاي برخي چشمههاي آبگرم ديده ميشود. اينگونه چشمهها معمولاً نام صاحبان مزارها را بر خود دارند، مانند چشمة «سيداسماعيل» در كنار مدفن امامزاده سيد اسماعيل در راه رشت به قصبة خرمآباد تنكابن (ماسه، 1/413) و «يا علي گنبد» (شليمر، 220) در دهكدة يله گنبد در 3 فرسخي شمال غرب قزوين، كه ظاهراً به يل مقدسي منسوب بوده و اين نام در زبان مردم به صورت «يا علي» در آمده است. كساني كه از درد معده، كمر، روماتيسم، سوءهاضمه، كمخوني و بيماريهاي پوستي رنج ميبرند، در اين چشمه آبتني ميكنند. همچنين در يك فرسخي ارديب از توابع خور (حكمت يغمايي، 73) زيارتگاهي در كنار يك چشمة آبگرم به نام «امامزاده آبگرم» وجود دارد.
برخي از اين چشمهها برآورندة نيازها و آرزوهاي مردمان به شمار ميروند و از اين رو «آب مراد» نام يافتهاند. در چهار فرسخي غرب كرمان، در كنار زيارتگاهي چند چشمة آبگرم هست كه به همين نام شهرت دارد و مورد توجه مسلمانان و زرتشتيان اين منطقه است (سروشيان، 207). چشمة ديگري به همين نام در ابگرم سمنان وجود دارد و يكي از چهار چشمة آبگرم ورتون اصفهان به «حوض مراد» معروف است. چشمههاي آبگرم و معدني «دِنْگْز» در روستاي باباگُرگُر در اسفندآباد قروة سنندج نيز برآورندة مراد شمرده ميشوند. آب اين چشمهها در بركهاي جمع ميشود و زوجهاي بيفرزند به آرزوي فرزند آوردن در اين بركه شستوشو ميكنند.
سكنة پَريجا در بند پيِ مازندران در روز اول ماه «هرمو » (يا حَرِمُو = خردادماه، هفتمين ماه طبري در پريجا) و نيز در پنج روز «پيتك» (بهيزك: پنجة دزديده، يا پنج روزي كه در پايان اونحو ]= آبان ماه، آخرين ماه طبري[ ميافزايند) به محلهُ اَزروسَر ميروند و در چشمة آبگرم «ازرو» (رو = رود) كه در دامنة جنوبي كوه خَريون قرار دارد، به قصد تبرك و تيمن و مرادخواهي در آب آن سر و تن ميشويند. همچنين در شب 26 اَيدمو (= عيدماه) يا نوروز مو (= نوروزماه، چهارمين ماه طبري) مردم اين منطقه بر سر همان چشمه گرد ميآيند و براي شادي ارواح مردگان خود در پيرامون آن مشعل ميافروزند .
حمامهاي آبگرم: گرماي طبيعي آب چشمههاي آبگرم، مردم جوامع كهن را به بهرهگيري از اين ابها در گرمابهها برانگيخت. در ايران و پارهاي سرزمينهاي ديگر خاور زمين، ساختن اينگونه گرمابهةاي بينياز از سوخت، چه در پاي چشمههاي آبگرم و چه در آباديهاي نزديك آنها، مرسوم بوده است. كهنترين نمونههاي اينگونه گرمابهةا كه بيشتر نقش درماني داشتهاند، در پيرامون چشمههاي غذر حمه در شهر غَداره بوده است. در آبگرم شمال غربي سمنان نيز آثاري از بناهاي كهن خشتي و گلي دوران پيش از اسلام كه قاعدتاً مجموعهاي از خانه و حمام و كاروانسرا بوده، باقي مانده است (مخلصي، 74). در طبريه همة گرمابههاي شهر و نيز بسياري خانهها از آب چشمههاي آبگرم آن استفاده ميكردهاند (مقدسي، 185). نظير چنين وضعي در تفليس نيز حكمفرما بوده است (ابن حوقل، 89؛ ابوالفدا، 467). ابن بلخي در فارسنامه (ص 127) به آبگرمي داراي تركيبات گوگردي، در كوه مرودشت اصطخر اشاره ميكند. در عصر صفوي دو گرمابه در دهستان آبگرم لاريجان ساخته شد كه تا چندي پيش داير و به حمامهاي شاه عباسي معروف بود. صدها گرمابة خصوصي نيز طي دهههاي اخير در اين دهستان ساخته شده كه در همة آنها آب گرم چشمه روان است و بيشتر مورد استفادة درماني است .
جان فراير پزشك انگليسي در گزارش سفر خود به ايران در 1677 از دو گرمابه در كنار چشمههاي آبگرم «گنو» در بندرعباس ياد ميكند كه يكي از آنها توسط آلمانيها، و ديگري به سرماية يك بانكدار هندي ساخته شده و مورد استفادة درماني بوده است (الگود، 447). همچنين در كنار برخي چشمههاي آبگرم، آثاري از گرمابههاي مربوط به عصر قاجار بازمانده است. از اين جمله، حمامي منسوب به فتحعلي شاه در آبگرم دهكدة سردها در سراب، و يكي ديگر منسوب به عباس ميرزا، در چشمة آبگرم دهكدة ليقوان در بستانآباد تبريز (مهندس، 304ـ 305) قابل ذكرند. در 100 سال اخير گرمابههاي بسياري در پيرامون چشمههاي آبگرم در گوشه و كنار كشور ساخته شده و هم اكنون مورد استفاده است.
شگفتيهاي چشمههاي آبگرم: به برخي از چشمههاي آبگرم شگفتيهايي نسبت داده شده است كه غالب آنها پاية درستي ندارد، در برخي كتب كهن از چشمههاي سنگزا و مارزا سخن گفته ميشود. قزويني در عجائب المخلوقات و دمشقي در نخبهالدهر و ابودُلَف در سفرنامه خود از چشمههايي در مناطق مختلف آذربايجان ياد ميكنند كه آب آنها به سنگ تبديل ميشده است. ظاهراً مدار املاح و مواد معدني اين آبها چنان زياد بوده كه پس از زماني كوتاه رسوب ميكرده و سخت ميشده است. مينورسكي در يادداشتهايش بر رسالة ابودلف مينويسد كه سنگ مرمر تبريز از رسوبهاي آب چشمههاي كرانة درياچة اروميه تأمين ميشده (ابودلف، 107). آب برخي چشمهها به علت در برداشتن مواد آهني و غير آن، سرخ رنگ بوده و همين عامل ماية پيدايش برخي داستانها و پندارها دربارة آنها شده است (ماسه، 1/416؛ طوسي، 108). قزويني به چشمة آبگرم باميان، بانگي همچون رعد نسبت ميدهد و آب آن را قابل سوختن ميداند (عجائب المخلوقات، 180) و دمشقي مدعي است كه آن چشمه، آب دهان يا ماده پليدي را كه به درون آن افكنده ميشده، با افزايش جوشش و فوران، بيرون ميافكنده است (ص 182) همانند اين خاصيت به چشمة معدني آب ابيض ارمنيه نيز نسبت داده شده است (طوسي.
دربارة چشمههاي آبگرم و معدني در ايران و نيز در بسياري كشورهاي ديگر و خواص آنها، هنوز بررسي فراگير و منظمي انجام نشده و آنچه صورت گرفته، بسيار ناقص و پراكنده بوده است. در منطقة كوير، به ويژه در نزديكي روستاي نايبند (در 180 كم جنوب خاوري طبس)، چشمههاي آبگرم و معدني بسياري هست كه مورد مطالعة جدي قرار نگرفته است. همچنين در باختر شيراز طي سالهاي اخير تعدادي چشمة آبگرم پديد آمده است كه آگاهي چنداني دربارة ويژگيهاي آنها در دست نيست. به نظر ميرسد كه در بسياري از مناطقي كه در حوزة آتشفشانها قرار دارند، چشمههاي معدني دستنخورده و نيز منابع آبگرمي كه بتوان به سهولت بدانها دست يافت، وجود داشته باشد.
خواص درماني فوقالعادة اينگونه چشمهها، و در نتيجه اهميت اقتصادي غيرقابل انكار آنها، بررسيهاي منظم و گسترده در اين زمينه را ضرور مي سازد.
|
ترکیبات و مشخصات
|
| دمای آب |
62° |
| در دمای محیط |
31° |
| آبدهی |
20 |
| رنگ |
ندارد |
| بو |
هیدروژن سولفوره |
| مزه |
گوگردی |
| منظره |
زلال |
| اسیدیته |
7/65 |
| آزاد شدهCO2 |
8/8 |
| هیدروژن سولفوره |
دارد |
| ارتفاع |
2000 |
| سیلیس |
42 |
| آهن |
0.9 |
| کلسیم |
129/26 |
| منیزیم |
34/05 |
| سدیم |
18/85 |
| کلرور |
10/64 |
| پتاسیم |
3/13 |
کاربرد منابع آب چشمه های معدنی
كسب درآمد از آبهای معدنی در بسیاری کشورهای صنعتی كه داراي امکانات بهره برداری و رفاهی مجهز می باشند رايج است . استفاده از این آبها در صنعت توریسم و علوم پزشکی کاربرد موثری دارد.
1-استفاده از صنعت توریسم در خصوص چشمه های آبگرم علاوه بر آشنائی گردشگران با فرهنگ و آداب و رسوم هر ناحیه وتبادل فرهنگي با آنها به افزایش اشتغال وكسب درامد براي ساکنین این مناطق کمک شایانی می نماید.
2-استفاده از آبهای معدنی در درمان بیماریهای خاص در دورانهای مختلف حیات بشری در علم پزشکی مورد استفاده قرار می گرفته است. از مهمترین آثار درمانی آبهای معدنی به عنوان هیدروتراپی تاثیر بر دستگاه گوارش از طریق ازدیاد تبادلات بافتی اثر ضد سمی و نیز آثار ضد حساسیت می باشند و با توجه به موقعیت جغرافیائی مطلوب چشمه های آبگرم در محيطي آرام با نشاط و خارج ازهر نوع آلودگي هاي صنعتي موجب تسكين روح وجان مراجعان به اين اماكن مي شود.
هر ایستگاه معدنی دارای یک نوع آب با ویژگیهای انحصاری می باشد. بطوریکه آبهای سولفاته سدیک سرد مدر بوده آبهای سولفاته سدیک و منیزین ملین و آبهای بیکربناته سدیک موثر برحالت تعادل اسید و بازی اعضاء است. آبهای کلروره سدیک قوی محرک قوا در اثر مصرف خارجی و نیز موثر در بیماریهای زنانه آبهای سولفوره سدیک رادیو اکتیو گرم در بیماریهای دستگاه تنفسی و سرانجام آبهای رادیواکتیو باعث فعالیت و ترمیم سلولی و بافتی ازدیاد کلسیم سازی مدر باز کننده عروق آرام بخش و باکتری کش است
در حقیقت می توان گفت آبهای معدنی به عنوان داروهای شفا بخش طبیعی می باشند که توسط پزشکان متخصص تجویز و مصرف می گردند.
خواص آب چشمه های معدنی به شرح زير طبقه بندی شده است:
آبهای کلروه: اين نوع آبها اگر به صورت خارجی ( حمام کردن ) مصرف شوند ، در درمان بيماريهای رماتيسم ، لنفاتيسم ، بيماريهای زنانه و تورم موضعی موثرند . مصرف اين نوع آب به صورت بخور ، غرغره و شويه بينی در درمان بيماريهای تنفسی موثر است . حمام کردن با اين آب موجب گشادی رگهای خونی می شود . اين نوع آبها اگر آشاميده شود صفرا آورند و ترشحات دهان و معده را افزايش می دهند و حرکات روده ها را نيز افزايش می دهند و گاهی ملين هستند.
آبهای گوگردی: ورود گوگرد به دستگاه متابوليسم بدن باعث بروز فعل و انفعالات مختلف در اين دستگاهها شده و در درمان بيماريهای مختلف تنفسی ، رماتيسم و بيماريهای جلدی موثر واقع می شود.
آبهای کلروه سولفاته: اين نوع آبها خاصيت تسکين دهندگی ، ضدخارش ملين و صفرا آور دارند.
آبهای کلروه سديک: مصرف خارجی اين آبها محرک قوا است وبرای درمان برخی از بيماريهای زنانه مورد استفاده قرار می گيرد.
آب درماني در رفع خستگي
شايد آسانترين ، راحتترين و ارزانترين وسيلهاي كه ورزشكاران و مردم براي رفع خستگي، كسالت و به دست آوردن آرامش و راحتي از آن استفاده مي كنند ، آب باشد.
گرفتن دوش آب گرم پس از ورزش و مسابقه ، يا پس از انجام كارهاي سنگين روزانه ، تقريبا يك امر طبيعي و عادي است كه تمام بازيكنان و افراد ، آگاهانه يا بدون آگاهي از آن استفاده ميكنند.
آب درماني ، يك روش عامه پسند است و به خلاف اكثر روشهاي ديگر ، رفع خستگي عضلاني با رضايت و خوشنودي ورزشكاران توام ميشود. با تمام مزايا در مورد آب درماني، بايد گفت: "با شناخت و آگاهي از تاثيرات فيزيولوژيكي و درماني آب ، به آساني و راحتي ميتوان از آن استفاده كرد".
"هيدرو تراپي" به معناي آب درماني در گذشته توسط ايرانيها، مصري ها، يونانيها و ژاپني ها، با توجه به خواص درماني آب ، به فراواني مورد استفاده قرار ميگرفت . هيدروتراپي يا آب درماني به شكل امروزي آن را شايد بتوان مديون دكتر " جان فلوير" انگليسي دانست.
شايد استفاده از آب در موارد درماني و رفع خستگي در ورزشكاران وبه دست آوردن آرامش جسمي و روحي ، قدمتي معادل قدمت زندگي بشر داشته باشد.
مزايا و خصوصيات استفاده از آب درماني براي تسكين دردها وآفرينش آرامش، يعني در موارد درماني و رفع خستگي در ورزشكاران وبه دست آوردن آرامش جسماني - روحي ، متعدد است.
در دسترس بودن آن براي همه ، ارزان بودن نسبت به روشهاي ديگر ، اندازهگيري درجه حرارت آب به آساني ، سبك شدن وزن بدن در آب و عامه پسند بودن آن براي همه ، از جمله مزاياي آب درماني است.
آب درماني چگونه باعث رفع خستگي ورزشكاران ميشود؟
براي شناخت و آگاهي از چگونگي عمل و علل رفع خستگي ورزشكاران ، متعاقب استفاده از هيدروتراپي بايد تاثيرات فيزيولوژيكي آب درماني را نيز بررسي كرد . به طور كلي ، در هنگام قرار گرفتن در آب ، تغييرات زير در بافتها و اندامهاي بدن رخ ميدهد:
.۱افزايش درجه حرارت بدن
بر حسب ميزان و مقدار گرماي آب ، درجه حرارت بدن هم تغيير ميكند . در اغلب موارد كه درجه حرارت آب استخر بين ۳۴تا ۳۷درجه سانتيگراد باشد ، دماي بافتها و عضلات ورزشكار نيز مقداري افزايش مييابد.
.۲افزايش سوخت و ساز بافت ها
در اثر افزايش حرارت بافتهاي مختلف بدن ، ميزان سوخت وساز يا متابوليسم عمومي بافتها نيز زياد ميشود.
.۳اتساع عروق
بالا بودن حرارت آب منجر به بالا رفتن حرارت بدن و متعاقب آن ، متسع شدن عروق و مويرگها ميشود. در ضمن ، اتساع عروقي ميتواند ناشي از افزايش سوخت و ساز سلولها باشد كه نياز به اكسيژن اضافي و دفع بيشتر مواد حاصل از سوخت و ساز دارند.
.۴افزايش جريان خون
افزايش درجه حرارت بدن موجب زيادتر شدن سوخت و ساز سلولها ميشود كه براي جبران كردن اين امر ، بدن به افزايش جريان خون بافتها روي ميآورد.
بنابر اين ، ميزان جريان خون نيز متعاقب قرار گرفتن در آب گرم افزايش مي يابد.
.۵افزايش ميزان فعاليت قلب
بهدنبال اتساع عروق خوني و زياد شدن ميزان جريان خون ، ميزان خون وارده به قلب نيز زيادتر ميشود و طبق قانون فرانگ استارلينگ (هرچه خون وارده به قلب زيادتر شود ، خون خارج شده از آن نيز زيادتر ميشود ) ميزان برون ده قلبي نيز افزايش مييابد و فعاليت قلبي هم بيشتر ميشود .
بهدنبال ايجاد تاثيرات فيزيولوژيكي فوق در بافتها و اندامهاي بدن، يك سلسله تاثيرات درماني در فرد مشاهده ميشود، از جمله: در اثر افزايش جريان خون و بهبود وضع تغذيه در اندامها و دفع سريع مواد زايد ، گرفتگي و اسپاسم عضلات فرد ، بر اثر وقوع تغييرات مذكور ، اين درد و ناراحتي ورزشكار از بين ميرود .
بهطور خلاصه ميتوان گفت كه تاثيرات درماني آب به واسطه اثري است كه آب روي پوست بدن دارد . در آب درماني ، پوست بدن به عنوان يك عضو مهم و اساسي است، زيرا بر اثر برخورد جريان آب ، گيرندههاي عصبي پوست تحريك مي شوند. تحريكات ايجاد شده از طريق اعصاب ، بر سيستم عصبي مركزي تاثير مي گذارند و اين تاثيرات سيستم عصبي مركزي است كه باعث به وجود آمدن اثرات درماني آب ميشود.
استفاده از آب درماني روي جريان خون ، سوخت و ساز بدن ، سيستم عصبي، تركيب خون، و ميزان ترشح غدد نيز تاثير ميگذارد و در نهايت ، تجمع اين تاثيرات روي روان فرد منعكس ميشود.
موارد كاربرد آب درماني در ورزش
از هيدروتراپي به غير از رفع خستگي و آرامش در ورزشكاران ، در موارد ديگري نيز ميتوان استفاده كرد .
مهمترين كاربردهاي آب درماني شامل موارد زير است:
-۱به عنوان قسمتي از درمان فوري ضايعه ورزشي كه بايد از آب سرد با درجه حرارت حدود ۱۲/۸درجه سانتيگراد استفاده كرد . براي مثال ، قرار دادن مچ پا يا دست ضايعه ديده در ظرف آب سرد ، باعث جلوگيري از ايجاد تورم و التهاب در موضع صدمه ديده ميشود و درد را كاهش ميدهد.
-۲در درمان ضايعات ورزشي مزمن مثل كوفتگي ، رگ به رگ شدن و پيچ خوردن مفاصل ، التهاب و تورم تاندون يا زرد پي ميتوان از آب درماني استفاده كرد. برخي از متخصصان عقيده دارند كه در هر مرحله از ضايعات سيستم عضلاني - استخواني ميتوان از آب درماني استفاده كرد . البته توصيه ميشود كه در اوايل وجود ضايعه حاد و شديد ، از آب گرم نيز استفاده كرد.
-۳بعد از عمل جراحي در صدمات ورزشي ، براي به دست آوردن دامنه حركتي مفاصل ميتوان از آب درماني استفاده كرد . از موارد مهم ديگر، كاربرد آب درماني در ورزش براي تحرك و انعطاف پذيري در عضلات و مفاصل است . در اين حالت نيز عضو مورد نظر را در يك وان يا ظرف مناسب قرار ميدهيم . در صورت امكان ميتوان از استخر آب گرم استفاده كرد. گرماي آب باعث نرم شدن بافتها و عضلات و مفاصل ميشود و اين امر كيفيت انجام حركات در عضو صدمه ديده را بهبود ميبخشد.
-۴به عنوان قسمتي از برنامه آمادگي ورزشكاران هم ميتوان از آب درماني استفاده كرد . منظور اين است كه براي گرم كردن عضلات بدن ، افزايش جريان خون در بافتها ، بهبود وضع تغذيه سلولها ، قبل از شروع تمرينات و حركات جهت تقويت و آماده كردن بدن ، ميتوان از آب درماني استفاده كرد.
-۵از جمله موارد ديگري كه هيدروتراپي در ورزش كاربرد دارد ، تميز و برطرف كردن مواد خارجي از روي زخمها ، خراشيدگيها ، تاولها و ديگر صدمات ورزشي است كه در پوست بدن به وجود ميآيد.
موارد استفاده نكردن از آب درماني
اگرچه استفاده از آب درماني يك روش بدون خطر و بيعارضه است و ميتوان آن را براي اكثر ورزشكاران تجويز كرد ، بهتر است در هنگام استفاده از آن به نكاتي چند توجه داشت :
-۱در هنگام وجود اختلال حسي در ورزشكاران ، بايد در درجه حرارت آب دقت زيادي به عمل آورد، زيرا امكان ايجاد ضايعه ، پس از استفاده از آب گرم در ورزشكاراني كه دچار اختلالات حسي هستند ، وجود دارد.
-۲همچنين ورزشكاراني كه اختلالات گردش خون ، عفونت حاد ، زخم باز و وسيع ، نارسايي قلبي يا نارسايي تنفسي و اختلالات غدد دارند ، نبايد از هيدروتراپي استفاده كنند. در صورت به كار بردن آن نيز بايد دقت بسيار زيادي به عمل آورد. در هنگام استفاده از آب گرم ، چون فشار خون پايين ميآيد، بنابراين در ورزشكاراني كه نارسايي قلبي دارند ، استفاده از آب درماني ممنوع است.
-۳همچنين در آن دسته از ورزشكاران زن كه دوران قاعدگي را ميگذرانند ، نبايد از هيدروتراپي استفاده كرد .
دوش گرفتن ورزشكاران
شايد اكنون شايعترين روش استفاده از تاثيرات درماني آب ، دوش گرفتن باشد. برخي از تاثيرات مورد نظر آب درماني را ميتوان با دوش گرفتن به دست آورد. ميزان درجه حرارت آب دوش به صورت درجات سرد ، ملايم ، گرم و داغ تقسيم بندي ميشود. چنانچه بازيكنان بعد از مسابقه از دوش آب گرم ( ۳۳/۹تا ۳۶/۷درجه سانتيگراد) ولرم ( ۲۶/۷تا ۳۳/۹درجه سانتيگراد ) و داغ ( بيشتر از ۳۷/۲درجه سانتيگراد ) استفاده كنند ، علاوه بر تميز شدن بدن ، باعث ايجاد آرامش هم ميشود.
برخي از ورزشكاران ترجيح ميدهند كه از دوش سرد استفاده كنند . اين عمل نيز باعث تقويت و نيز نيرو بخشيدن به بدن ميشود . برخي از افراد هم ازدو نوع دوش گرم و سرد به طور متناوب استفاده ميكنند.
نكات مورد توجه در هنگام دوش گرفتن
چون اكثر بازيكنان و ورزشكاران در حال حاضر تنها وسيلهاي كه براي رفع خستگي در دسترس دارند ، همين دوش آب گرم ميباشد، لازم است به نحو صحيح از آن استفاده كنند ، پس جا دارد چند نكته را تذكر دهيم:
-۱ورزشكاراني كه پس از يك تمرين يا مسابقه سنگين فرصت انجام تمرينات و حركات سبك را پيدا نكردهاند ، ميتوانند برخي از حركات و نرمشها را زير دوش انجام دهند . همان طور كه ميدانيم ، هدف عمده از دوش آب گرم ، رفع خستگي و دفع مواد زايد مثل اسيد لاكتيك از بدن است . حال اگر ورزشكار زير دوش آب گرم حركات سبك و تمرينات ملايم را انجام دهد ، ميزان رفع خستگي بيشتر و مواد زايد سريع تر دفع ميشود.
-۲چنانچه فشار آب زياد و فاصله دوش با بدن ورزشكار هم زياد باشد ، تاثيرات درماني آب افزايش مييابد . اعتقاد بر اين است كه هرچه فاصله دوش با بدن ورزشكار زياد و فشار آب هم قوي تر باشد، بر اثربرخورد مرتب و مداوم ذرات آب با پوست ورزشكار ، حالتي مانند ماساژ براي فرد احساس لذت و شادابي پديد خواهد آمد.
-۳استفاده از دوش آب سرد براي ورزشكاراني كه سابقه استفاده از دوش سرد ندارند ، توصيه نميشود زيرا امكان سرما خوردگي زياد است . اين افراد مي توانند به تدريج از آب سرد استفاده كنند تا بافتهاي بدن با آب سرد تطابق يابند.
-۴همچنين ورزشكاران بايد كليه نكاتي را كه در رابطه با موارد استفاده ، عدم استفاده و احتياط در زمينه هيدروتراپي گفته شد ، رعايت كنند، ازجمله اين كه مدت زيادي زير دوش آب گرم قرار نگيرند، از آب بسيار داغ مدت زيادي استفاده نكنند و پس از دوش گرفتن فورا در معرض هواي سرد قرار نگيرند.
-۵بايد در هنگام خشك كردن بدن ، از كشيدن محكم حوله روي پوست بدن خودداري كرد زيرا همانطور كه ميدانيم ، سطح پوست بدن محل انتشار گيرنده ها و پايانههاي مختلف عصبي است. بر اثر كشيدن محكم حوله به پوست، معمولا گيرندههاي عصبي تحريك ميشوند و اين تحريكات به سيستم عصبي منتقل ميشود. در نتيجه ، تاثيرات مثبت دوش يا از بين ميرود يا كاهش مييابد.
-۶بهتر است متعاقب دوش گرفتن يا استفاده از روشهاي ديگر آب درماني ، ورزشكار به مدت كافي استراحت كند و يا بخوابد . اين كار باعث افزايش تاثيرات دوش و آب درماني ميشود.